Terug naar het overzicht "Belang van horen"
Functies van het gehoor
Ons gehoor vervult verschillende functies in het dagelijks leven. We zetten ze hieronder op een rij, met voorbeelden uit het dagelijks leven.
Communiceren
- We gaan in interactie om voorkeuren, noden en wensen duidelijk te maken.
- We verwerven kennis.
- We leren sociale geboden en verboden.
- We uiten gevoelens.
- We verduidelijken en organiseren onze gedachten.
- We structureren ons denken.
Signalen opvangen
- Een wekker verwittigt ons dat we moeten opstaan.
- Het belletje van de microgolf laat ons weten dat het eten warm is.
- De deurbel informeert ons over bezoek.
- Sommige geluiden waarschuwen voor gevaar: bijvoorbeeld een naderend voertuig of een brandalarm.
Zich veilig voelen
- We vertrouwen op ons gehoor in het verkeer.
- Alarmsystemen geven ons een veilig gevoel.
- Achtergrondgeluiden geven een gevoel van veiligheid en het gevoel deel uit te maken van een actieve wereld.
Ontspannen
- Tv-kijken, muziek beluisteren of zelf muziek maken.
- Snoezelen of belevingstheater.
- Fuiven, festivals en optredens, dansen.
- Film- en theatervoorstellingen.
- Sportieve activiteiten zoals wandelen of fietsen.
Gevolgen van gehoorverlies
We kaderen de gevolgen van gehoorverlies volgens de ervaringsordening van Timmers-Huigens. In haar theorie maakt psycholoog en theoloog Dorothea Timmers-Huigens duidelijk hoe mensen hun ervaringen ordenen, van pasgeboren tot hoogbejaard, met of zonder beperking.
We bekijken hieronder twee groepen apart: enerzijds personen in de lichaamsgebonden en associatieve fase, anderzijds personen in de structurerende en vormgevende fase.
Lichaamsgebonden en associatieve fase
In deze fase ervaart de persoon de wereld vooral via het eigen lichaam en de zintuigen. Later legt hij vanuit sensomotorische ervaringen ook eenvoudige verbanden: als iemand de etenskar hoort, denkt hij ‘we zullen binnenkort eten’. Geluid heeft in dit kader de volgende functies:
- Geluiden geven een veilig, vertrouwd gevoel.
- Ze maken het mogelijk de leefwereld te structureren.
- Ze brengen de persoon in contact met zijn omgeving.
- Geluid zorgt ook voor ontspanning.
- Selectief gehoor: voorkeur voor bepaalde geluiden of zich juist afsluiten van geluiden.
Mensen met gehoorverlies nemen geluiden verminderd of niet waar. Dat kan verschillende gevolgen hebben:
- Belemmerd veiligheidsgevoel. Achtergrondgeluiden en signalen worden niet of minder goed opgevangen. De persoon hoort bijvoorbeeld niet dat iemand hem langs achter benadert, of schrikt wanneer hij de haardroger pas voelt in plaats van hoort.
- Sociale isolatie. Spraak en omgevingsgeluiden worden minder goed waargenomen. Zelfs als de persoon geen taal begrijpt, geeft interactie een goed gevoel en stimuleert ze. Veel personen in deze fase luisteren geboeid naar de prosodie (intonatie, accenten, ritme) en kunnen bijvoorbeeld een boze van een lieve mededeling onderscheiden.
- Minder gevoel van ‘erbij horen’. Doordat achtergrondgeluiden wegvallen, geniet de persoon minder van het besef deel uit te maken van een actieve wereld.
- Ongecontroleerd of ongewenst stemgebruik. Wie zichzelf minder hoort, gaat vaak roepen om zich te uiten.
- Chaotischere leefwereld. Geluiden helpen om gebeurtenissen aan te kondigen of te verklaren (de stem van een familielid op bezoek, voetstappen in de gang). Die referentiefunctie valt deels weg.
- Beperktere ontspanning en leefwereld. Bij snoezelen, muziek- en dansactiviteiten staat het prikkelen van de zintuigen centraal. Met gehoorverlies kan men daar niet ten volle van genieten.
- Meer gedragsproblemen. Door het gemis aan veiligheid, structuur, contact en ontspanning kunnen gedragsproblemen toenemen.
Structurerende en vormgevende fase
Personen in de structurerende fase kunnen samenhang zien, causale verbanden leggen en hebben inzicht in de sociale systemen waartoe ze behoren. Ze hebben inzicht in taal en besef van falen. Krijgen ze de vrijheid, dan kunnen ze ook een creatieve inbreng leveren (vorm geven). Tegelijk worden ze continu geconfronteerd met de eigen grenzen.
In deze fase heeft geluid de volgende functies:
- Geluiden geven een veilig, vertrouwd gevoel.
- Via taal wordt de persoon geïnformeerd, verwerft hij kennis en krijgt hij inzicht in geboden en verboden.
- Via taal kan de persoon gevoelens uiten.
- Via taal kan de persoon gedachten structureren.
- Via taal komt de persoon in contact met zijn omgeving.
Wanneer geluiden verminderd of niet meer worden waargenomen, zien we onder andere:
- Belemmerd veiligheidsgevoel: de persoon hoort niet als er geklopt wordt; begeleiders of medebewoners vallen onverwacht de kamer binnen, ook bijvoorbeeld wanneer hij op het toilet zit.
- Minder zelfstandigheid en meer chaos: de deurbel niet horen betekent niet weten dat er bezoek komt, of niet begrijpen waarom een begeleider de ruimte verlaat.
- Belemmerde communicatie. Mensen met gehoorverlies proberen normaal gezien wat ze niet horen aan te vullen via lipbeeld, mimiek, lichaamstaal, taalkennis en redeneervermogen. Personen met een verstandelijke beperking slagen daar veel minder in: beperktere denkprocessen, minder achtergrondkennis, minder taal, kortere concentratie. Dat raakt ook het emotioneel welbevinden: men raakt sneller geïsoleerd van het groepsgebeuren.
- Luider praten of roepen, of net niet reageren omdat de boodschap niet binnenkomt. Begeleiders en medebewoners ervaren dit vaak, ten onrechte, als onaangepast gedrag.
Besluit
Ons gehoor heeft vier belangrijke functies: een veiligheidsfunctie, een signaalfunctie, een communicatieve functie en een ontspanningsfunctie. Een verminderd gehoor tast deze functies aan en verstoort daardoor het dagelijks functioneren en emotioneel welbevinden. Bij mensen met een verstandelijke beperking wegen deze gevolgen nog zwaarder door, omwille van de manier waarop zij ervaringen verwerken.
PDF en bibliografie
Bibliografie
Timmers Ervaringsordening BV (z.j.). Ervaringsordening praktisch toegepast. Een verhaal in 4 delen. Geraadpleegd via timmers-ervaringsordening.nl (opent in een nieuw tabblad).